AI lugʻati
Sunʼiy intellekt atamalari uch tilda, oddiy soʻzlar bilan. Har bir atamaga havola bilan ulashish mumkin.
57 ta atama
Agent koʻnikmasi (skill)
Навык агента (skill) / Agent skill
AI agentga muayyan ishni har safar bir xil bajarishni oʻrgatuvchi koʻrsatmalar papkasi (SKILL.md fayli).
AI agent
ИИ-агент / AI agent
Vazifani bir necha qadamda mustaqil bajaradigan model: reja tuzadi, vositalardan foydalanadi, natijani tekshiradi.
API
API / API
Dasturlar bir-biri bilan gaplashadigan interfeys. AI API orqali modelni oʻz ilovangizga ulaysiz.
Avtomatlashtirish
Автоматизация / Automation
Takrorlanadigan ishni dastur yoki AI zimmasiga yuklash: xatlarni saralash, hisobot tayyorlash.
Belgilash (labeling)
Разметка данных / Data labeling
Misollarga toʻgʻri javobni qoʻshish: rasmga “mushuk” deb yozish, xatga “spam” deb belgilash.
Benchmark
Бенчмарк / Benchmark
Modellarni bir xil vazifalarda solishtirish uchun standart test.
Chatbot
Чат-бот / Chatbot
Suhbat shaklida savollarga javob beradigan dastur. Zamonaviy chatbotlar LLM’ga asoslangan.
Chuqur oʻqitish
Глубокое обучение / Deep learning
Koʻp qatlamli neyron tarmoqlar yordamidagi mashinali oʻqitish. Bugungi chat modellari va rasm generatorlari shunga asoslangan.
Dataset (maʼlumotlar toʻplami)
Датасет / Dataset
Modelni oʻqitish yoki tekshirish uchun yigʻilgan misollar toʻplami.
Diffuziya modeli
Диффузионная модель / Diffusion model
Shovqindan bosqichma-bosqich rasm “tozalab” yaratadigan model. Stable Diffusion va Midjourney shunday ishlaydi.
Dipfeyk
Дипфейк / Deepfake
AI yordamida yaratilgan soxta video, rasm yoki ovoz. Firibgarlikda ishlatilishi mumkin — ehtiyot boʻling.
Diqqat mexanizmi (attention)
Механизм внимания / Attention
Transformer ichidagi mexanizm: har bir soʻz uchun matndagi qaysi soʻzlar muhimligini aniqlaydi.
Embedding (vektor koʻrinish)
Эмбеддинг / Embedding
Matn maʼnosini sonlar roʻyxatiga aylantirish. Maʼnosi yaqin matnlarning sonlari ham yaqin boʻladi — bu qidiruvda ishlatiladi.
Fikrlovchi model
Рассуждающая модель / Reasoning model
Javob berishdan oldin masalani qadamma-qadam “oʻylab” chiqadigan model. Matematika va murakkab vazifalarda kuchliroq.
Gallyutsinatsiya
Галлюцинация / Hallucination
Model ishonch bilan notoʻgʻri yoki toʻqib chiqarilgan maʼlumot berishi. Muhim faktlarni har doim tekshiring.
Generativ AI
Генеративный ИИ / Generative AI
Yangi kontent — matn, rasm, ovoz, video yoki kod — yaratadigan AI.
GPT
GPT / GPT
“Generative Pre-trained Transformer” — oldindan oʻqitilgan generativ transformer. OpenAI modellari nomi, lekin umumiy turdagi model ham.
GPU (videokarta)
GPU (видеокарта) / GPU
Koʻp hisob-kitobni parallel bajaradigan protsessor. AI modellarini oʻqitish va ishga tushirishda asosiy uskuna.
Haddan tashqari moslashish
Переобучение / Overfitting
Model oʻqitish misollarini yod olib, yangi maʼlumotlarda yomon ishlashi.
Inferens (xulosa chiqarish)
Инференс / Inference
Allaqachon oʻqitilgan modeldan foydalanish: unga savol berib, javob olish.
Katta til modeli (LLM)
Большая языковая модель (LLM) / Large language model (LLM)
Juda katta hajmdagi matnlarda oʻqitilgan va keyingi soʻzni bashorat qilish orqali matn yozadigan model. ChatGPT, Claude, Gemini — shular.
Kompyuter koʻrishi
Компьютерное зрение / Computer vision
Rasm va videolarni tushunadigan AI: yuzni tanish, mahsulotni aniqlash, hujjatni oʻqish.
Kontekst oynasi
Контекстное окно / Context window
Model bir vaqtda “koʻra oladigan” matn hajmi: sizning savolingiz, suhbat tarixi va yuklangan hujjatlar birgalikda.
Kvantlash
Квантование / Quantization
Model sonlarini qisqaroq formatda saqlab, uni kichikroq va tezroq qilish. Oddiy kompyuterda ishga tushirish uchun kerak.
Lokal model
Локальная модель / Local model
Internetsiz, oʻz kompyuteringiz yoki serveringizda ishlaydigan model. Maʼlumotlar tashqariga chiqmaydi.
Mashinali oʻqitish
Машинное обучение / Machine learning
Dastur qoidalarni odam yozib bermasdan, misollardan oʻzi oʻrganadigan AI yoʻnalishi.
Matndan nutq (TTS)
Синтез речи (TTS) / Text-to-speech (TTS)
Yozilgan matnni tabiiy ovozga aylantirish.
MCP (Model Context Protocol)
MCP (Model Context Protocol) / MCP (Model Context Protocol)
AI yordamchilarni fayllar, dasturlar va xizmatlarga ulash uchun ochiq standart.
MCP server
MCP-сервер / MCP server
AI yordamchiga yangi amallar beradigan kichik qoʻshimcha: masalan, Notion sahifalarini oʻqish yoki brauzerda saytni ochish.
Model
Модель / Model
Maʼlumotlardan oʻrganib, yangi kirishlarga javob beradigan dastur. Masalan, savolga matn bilan javob beruvchi til modeli.
Moslashtirish (alignment)
Согласование (alignment) / Alignment
Modelning inson niyatlari va qadriyatlariga mos, foydali va xavfsiz harakat qilishini taʼminlash ishi.
Multimodal
Мультимодальный / Multimodal
Bir nechta turdagi maʼlumot — matn, rasm, ovoz, video — bilan ishlay oladigan model.
Mustahkamlovchi oʻqitish
Обучение с подкреплением / Reinforcement learning
Model harakat qilib, mukofot yoki jazo orqali oʻrganadi. Chat modellarini odamlar fikri bilan sozlashda ham ishlatiladi.
Nazoratli oʻqitish
Обучение с учителем / Supervised learning
Toʻgʻri javoblari maʼlum boʻlgan misollarda oʻqitish.
Neyron tarmoq
Нейронная сеть / Neural network
Bir-biriga ulangan oddiy hisoblash birliklaridan (neyronlardan) iborat model. Ulanishlar kuchi oʻqitish paytida sozlanadi.
Nutqni tanish
Распознавание речи / Speech recognition
Ovozli nutqni matnga aylantirish. Masalan, Whisper oʻzbek tilini ham taniydi.
Ochiq kod
Открытый код / Open source
Kodi hamma uchun ochiq boʻlgan va uni koʻrish, oʻzgartirish va tarqatish mumkin boʻlgan dasturiy taʼminot.
OCR (matnni tanish)
OCR (распознавание текста) / OCR
Rasm yoki skanerdagi matnni tahrirlanadigan matnga aylantirish.
Ogʻirliklar (weights)
Веса / Weights
Oʻqitilgan model parametrlarining qiymatlari. “Ochiq ogʻirliklar” — ularni yuklab olish mumkin degani.
Ogʻish (bias)
Предвзятость / Bias
Oʻqitish maʼlumotlaridagi notekislik tufayli modelning maʼlum guruhlarga nisbatan adolatsiz javob berishi.
Oʻqitish
Обучение / Training
Modelga koʻp misollar koʻrsatib, uning ichki parametrlarini toʻgʻri javob berishga sozlash jarayoni.
Parametrlar
Параметры / Parameters
Model ichidagi oʻqitish paytida sozlanadigan sonlar. “7B model” — 7 milliard parametrli model degani.
Prompt
Промпт / Prompt
Modelga beriladigan koʻrsatma yoki savol. Aniq prompt — aniq javob.
Prompt muhandisligi
Промпт-инжиниринг / Prompt engineering
Modeldan barqaror va sifatli natija olish uchun promptlarni tuzish va sinash mahorati.
Qayta oʻqitish (fine-tuning)
Дообучение (fine-tuning) / Fine-tuning
Tayyor modelni oʻz maʼlumotlaringizda qoʻshimcha oʻqitib, maʼlum vazifaga moslashtirish.
RAG (qidiruv bilan generatsiya)
RAG (генерация с поиском) / RAG (retrieval-augmented generation)
Model javob berishdan oldin sizning hujjatlaringizdan kerakli qismlarni topib, javobni ularga asoslaydi.
Regressiya
Регрессия / Regression
Sonli qiymatni bashorat qilish: kvartira narxi, ertangi sotuvlar hajmi.
Sunʼiy intellekt (AI)
Искусственный интеллект (ИИ) / Artificial intelligence (AI)
Odatda inson aqlini talab qiladigan ishlarni — matnni tushunish, rasmni tanish, qaror qabul qilishni — bajaradigan kompyuter tizimlari.
Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP)
Обработка естественного языка (NLP) / Natural language processing (NLP)
Inson tilini tushunish va yaratish bilan shugʻullanadigan AI sohasi: tarjima, xulosa, matn tasnifi.
Tasniflash
Классификация / Classification
Maʼlumotni oldindan belgilangan guruhlarga ajratish: xat — spam yoki yoʻq, sharh — ijobiy yoki salbiy.
Temperatura
Температура / Temperature
Javobning tasodifiylik darajasi. Past — aniq va bir xil, yuqori — ijodiyroq va xilma-xil.
Tizim prompti
Системный промпт / System prompt
Suhbat boshida modelga beriladigan doimiy koʻrsatma: uning roli, uslubi va qoidalari.
Token
Токен / Token
Model matnni oʻqiydigan va yozadigan kichik boʻlak: soʻz, soʻzning bir qismi yoki belgi. Narx va limitlar odatda tokenlarda hisoblanadi.
Transformer
Трансформер / Transformer
2017-yilda taklif qilingan neyron tarmoq arxitekturasi. Deyarli barcha zamonaviy LLM’lar shunga qurilgan.
Vektor maʼlumotlar bazasi
Векторная база данных / Vector database
Embedding’larni saqlaydigan va maʼnosi yaqinlarini tez topadigan baza. RAG tizimlarining asosiy qismi.
Vositalardan foydalanish
Использование инструментов / Tool use
Modelning tashqi funksiyalarni chaqira olishi: qidiruv, kalkulyator, maʼlumotlar bazasi, API.
Yordamchi (copilot)
Копайлот (ассистент) / Copilot
Ish jarayoningiz ichida ishlaydigan AI yordamchi: kod yozishda, hujjatda yoki pochtada maslahat beradi.